WATA TARPUYPAQ ¿Ima señasta qhawarina?

Wawakuna TIEMPO QHAWARIYTA yacharikuna, chaypaq SEÑAS tiyan. Kuraq tatawan, kuraq mamawan señasta waturikamuna. Kay laqhipi wakin señas kachkan, ñawiriychik.

SANQ’AYU* t’ikitas k’achitu p’utumun chayqa, allin watapaq. Uk machkhalla lluqsin chayqa, pisilla papa puqun. sanq’ayuqa kimsa kutita t’ikan. Ñawpaq junio, julio; chawpi agosto killa, qhipataq septiembrepi. Sanq’ayu ñawpaqta pisillata t’ikan chayqa, pisillata ñawpaq tarpuykuna p u q u n, qhipata t’ikayta qallarin chayri, chawpi tarpuy waliq kanqa. Waraq’u** sumaq puquynin chayqa, papa sumaq puqun.

RUMI K’ANPAMUSPA, rumitaqa sapa wata agosto killapi 1, 2, 3 p’unchaykuna qhawamuna. kuraq tatakunata yuyarichina, paykunawan lomaman rispa jatuchaq rumista k’anpamuna, Agosto 1 p’unchay: Rumi ukhu escarchasqa chayqa, qhasa kananpaq. Chawpi p’unchayta rumi junp’ichqa, chayri, waliqlla paras kanqa.
Wakin yachaqkuna San Juan ch’isi (24 de junio) sut’iyayta rumi juq’u, chhullachkanpuni, may waliq watapaq. Sichus Rumi ura ch’akipacha, mana
waliq watachu. Chantá rumita k’anpaqtinchik, yaku sururichkan chayqa, sinchi paras kananpaq.

PHUYU, phuyutapis qhawana 1, 2, 3 p’unchaykuna agosto killapi: 1 de agosto p’unchay phuyu lluqsimun chayqa, ñawpaq tarpuy sumaq kananpaq, 2 p’unchay phuyukuna lluqsimun chayri, chawpi tarpuy waliq kananpaq, 3 p’unchay phuyu lluqsimun chayqa, qhipa tarpuy waliq puqun. Phuyu mana lluqsimun chayqa, saqra wata.

ATUQ, Kay khalla simi atuqpis yachan imaynachus wata tarpuy kananta. Septiembrepi Atuq waqaspa mayuman yaykun chayqa, para wata kananpaq. Lomaman lluqsin chayri, ch’akiwata kananpaq. Atuqqa waqan waqaqaqaqaqaaa, tukuchan chayqa waliq watapaq, khuskan waqayllapi waq-waq-waq t’ipi t’ipita waqan chayqa, saqra watapaq. Tarpuy killapi atuqqa waqan.
Ayopayapi ninku atuq chakachikuspa jina waqan chayqa, waliq watapaq, ‘papawan chakachikuchkan’ ninchik. Nillankutaq ñawpaq tarpuy waliq kanqa. Ch’inlla chayqa saqra watallapaqtaq.

YACHACHIQKUNA, YACHAKUQKUNAWAN TIEMPO QHAWAYTA AMAÑAYCHIK, KURAQ TATAKUNATA MINK’ARIKUSPA PARLARIYCHIK.
KAY YACHAY AMA CHINKACHUNCHU, WAYNUCHUKUNAMAN KAY YACHAYTA HERENCIATA JINA SAQINA.

Lea el artículo original en la revista infantil Añaskitu Nº 109