TRUEQUE: “KAY CH’AKI WATAPI PISI PUQUY, CHHALAKU PISIYAN”

14/03/2026

Sector Quechua

Chhalaku comunidadespaq kawsaynin ukhupi kachkan, runa masiqa pata chiri jallp’akunapi puquchisqanta, chhalarikun, vallepi, q’uñi jallp’api puquchisqankuwan, imapaq chhalakunku?, wasipi tukuy laya mikhuna kananpaq, chayta castellano simipi ninku seguridad alimentaria. Chhalakuqa tukuy niqpi ruwakun, aswantaqa chiri lugarespi, kay wataqa cosecha pisi, chayrayku chhalakupis pisiyarin. chhalakumanta runa masiwan parlarirqayku, ñawirina:

“Qullqi pisi kaptin chhalakamunchiq”

Hilarión Salazar, (80 años), Subcentral Waka Wasi, Tiraque, nin: “Tiraquepiqa viernes feriapi papita, granitu, trigitu apakuspa chhalakamunku, chaparemanta yuca, naranjas, mandarinas, cebollitas apamunku, chhalaqa puquy por puquy, qullqinchis pisi kaptin chhalakamunchik. Chhalakuqa watamanta wata pisiyapuchkan, manachá paykunapis puquchillankutaqchu”.

 

“Wasisman apamuq kanku burrupi”

Roberto Céspedes, (71 años) comunidad Qullpana-Carrasco nin: “Kaymanpis La Pazmanta, potosinos, chapareños chhalitaswan jamuq kanku, puquykunata cambiakuq kanku, wasismanta papata, trigota burrupi apamuq kanku, chayta kachiwan, q’uwawan, cebollawan chhalakuna kaq. Unayña saqiyku chaytaqa, mana purinkuchu, feriallapiña rantikunku, tiempocha cambian á”.

 

“Wakin negociota ruwanku”

Segundino Silva, Pampas-Campero nin: “Lope Mendozapi, Tin Tinpi chhala kallaqtaq, kunankamapis kallanpuni, kaymanta ulupikaswan rinku, tukuy laya papata cambiamunku á, papita mana kaptin maniyta apanchik chhalata ruwamunchik ari, puquyninchik kapullawanchik chayqa mana necesidad kanchu í. Wakin negociota ruwanku, chhalamuspa”.

 

“Chhalaku q’ala chinkapuchkan”

Francisco Montaño, Phaqchapata-Vacas, Arani: “Chhalaku q’ala chinkapuchkan, pisi puquy kaptinchá, ñawpataqa ancha kaq, jamuq kanku Phaqchapatas, Khirusilla, Totorapampa, sapa viernes Paredones feriapi chhalakunchis, watantintapuni muyuykuq à, tukuy imata apamunku ch’uño, papa, lisas, trigos, tarwis, vallemanta recadusta, locoto, cebolla, zanahorias, kachi, wira”.

 

“Autopi tukuy comunidad kachayukuq kayku”

Elmer Andrade, (25 años) Rumi Cancha-Campero: “Rodeo laduman riq kani chhalakuq, ch’itisituta mamay pusawaq, lunes jaqaypi kayku, kunan manaña kanñachu, apaq kayku saramanta t’antitata, escariotes wathiya, maniy, apitapis apaq kayku, autopi tukuy comunidad kachayukuq kayku, chayllapitaq kutimpuq kayku. Jaqaymanta papita, chuño, uqita apakamuq kayku”.

 

“Chhalakuqa, chapara nisqa kaypiqa”

Eleuterio Castillo, comunidad Añuthiri, Uncía-Norte Potosí: “Chhalakuqa, Chapara nisqa kaypiqa, papa allasaptiyku, Llallaguamanta jamuy yachanku, t’anta, zapallitos, sardinasta apamuspa, arroba papawan cambiakuyku, chaparita uk jatun q’ipiyuq jamun, kunankamapis kakuchkallanpuni”.

 

foto 3 chhalaku

Norte Potosí: Llallaguapipis ajinata chhalarikunku, wasinkukama chinpaykuspa

 

“Allasaptiyku cambiakuyku”

Victoria Condori, comunidad Maraca, Uncía, Norte Potosí: “Allay tiempo jamun á, allasaptiyku cambiakuyku á, papitata t’antitaswan, cocawan, naranjitaswan cambiakuni, kunan mana ancha purinkuñachu, a veces purín, Llallaguamanta, Uncía, Pocoatas ladusmanta jamunku”.

 

“Chaparaqa empresa tiempo waliq kaq”

Florencio Carata, comunidad Maraca-Uncía, Norte Potosí nin: “Papa kaptin jamunku á, ñawpa astawan jamuq chaparaqa, empresa tiempoqa waliq jamuq, pulperiamanta t’antata achkha apamuq kanku, kunan mana, mana papa sumaq puqunchuqa chantacha mana jamunchu”.

 

“Jóvenes qunqarapuchkanku”

Marco Poma, comunidad Viluyo, Uncía: “Ñawpataqa autowan jamuq kanku, papa mana allin puqusqanta, khurusqa kaptin, manacha munankuchu, nini nuqaqa. Tukuy imata chaqra pataman apamuq kanku, kunan mana wasi wasipis purinñachu, rantikuyku. Jóvenes qunqarapuchkanku, mana mikhuna kaptin ch’inyapuchkan, wasipis ch’usaq ch’usaqlla”.

 

Artículo escrito por: CENDA

Más publicaciones

Wayk’urikuna: Chaqra patapi puquywan Jat’aqu Piqtu ruwarina

 “Kay q’umir tiempoqa tukuy imitata wayk’urikunchik, chaqra patapiqa tiyan tukuy laya q’umir...

Leer más 14/03/2026
Yachayninchik: CH’ILLKAMANTA LLIKT’A RUWARINA

Ch’illka llikt’ita misk’i, k’achitu queso quesolla, jatun llaqtamantaqa llikt’a mana misk’ichu,...

Leer más 14/03/2026
Yachayninchikta Kallpachaspa: “WATHIYA RUWARIKUNA, UQHARIY TIEMPOPI”

Periódico “Conosur Ñawpaqman” Norte Potosikama chimparirqa, yacharinapaq, qhawarinapaq, imaynatataq...

Leer más 14/03/2026
TODOS SANTOS RAYMI: Almasta yuyarispa paray pachaman yaykunchik (Video)

CENDA / 6 de Noviembre de 2020. Todos Santos raymi Aya Marq'ay (noviembre) killapi chayamun, Bolivia...

Leer más 14/03/2026
LEYENDA DE LA COCA

CENDA / 19 de agosto de 2020. - En bolivia la hoja de coca es sagrada, respetada en la Constitución...

Leer más 14/03/2026
Willarisqayki: Mallkumanta Imillamanta Quri Q’intimantawan

  WILLARISQAYKI: Comunidades campesinas indígenas originariaspiqa sapa ch'isi manaraq puñuykapusaspa...

Leer más 14/03/2026

Fermín Visite nuestra pagina web anterior
Fermín