MAMA TERESA SORIA KAWSAYNIN: Mama Teresa willariwasqanta ñawirina, payqa hacienda tiempopi imayna karqa kawsay chayta willariwanchik, imaynatataq muchurqa patronesta, patronata, chicoteq puntanpi llank’aq kanku chay tiempoqa, sinchi llakiywan, yuyurispa, yuyarispa willariwanchik, kay tiempo waynuchus, sipakusqa manaña ajinata ñak’arinkuchu nispa llakirikun. Ñawirina (PARTE 1)
Mama Teresa Soria willarisqanta, ñawirina:
«Territorio Raqaypampapi kawsakuni. Tatasniyqa vallemanta kanku, tatay Sacabambamanta, mamaytaq Jatun Mayu, Puka Yaku chiqamanta, Anzaldo jap’iymanta. Ñapis jisq’un chunka wataytaña junt’aykuni».
Mama Teresa Soria, hacienda tiempopi sinchita muchurqani»
“Unay tiempoqa achka uywakuna kaq kanku”
“Uh, anchay pachapiqa achhka uywas kaq kanku. Qullpa ninchik chayqa puka jallp’a, misk’i, llamp’itu; mana khachichu; nuqaykupis k’aqtiramuspa lamp’irarik kayku. Chay monte chiqapi (jatun mayu, Caine nisqapi) chay kaq, á. Chayman rispa ulupika uchutaqa anchatataq pallaq kayku á. Achka ovejamantaqa quesopis anchataq kaq, waka, cabra, ovejamanta ima.
“Hacienda tiempopiqa ancha rigor karqa, waqaq kani”
“Tatayuk, mamayuk wawakunaqa kay Raqaypampaman jampusqanku, hacienda kaypi karqa. Chay tiempoqa hacienda ancha rigor karqa. Tatay pusawarqa papa allayman, chunka watayukcha kayman karqa, wawaqa sayk’uni á, waqaq karqani. Mayordomos ‘ruway’ nispa chikutiwan siq’uwaq kanku, waqaq kani, ‘waqarisankisinaqa’ nispa siq’uwaq kanku, simiyta phatachiwarqanku”.
Dibujo: Mario Vargas Cuellar: Capatas instruyendo a los pongos del hacendado
“Maymanpis ripuyman, nispa phutikuq kani”
“Hacienda ruwanamanqa sut’iyayta, chhapu chhapu rina kaq, manaraq sut’iyaypaq chaypi kana. Tarde chayanki chayqa ‘imata ruwarqankiri, kay hora chayamunaykipaqri, sut’iyanan kamachu puñurqanki, imilla k’aka chaki’ niwaq kanchis, ‘Indias k’aka chakis’ siminkupiqa, ajinapi kakuq kani. Haciendapi anchata phutikuk kani, maymanpis ripuyman’ nik kani. Waqaq kani.
“Tatay unquykun, manaña haciendaman rinchu”
“Jinapi papasuy unquykun, mana jisp’akuy atinchu. Chaymanta doctores jamunku, khuchunku; sanuyapun, manaña hacienda llank’anamanqa riyta atinchu. Nuqallaña cuentanmanta rini. Ñañasniyqa t’unapacha karqanku a”.
“Uk 50 wakas ch’awanapaq karqa”
“Chaymantaqa, sinchi ruwana kaptinqa patronaman k’askaykukuni, patronaqa jap’ikapuwan, paywan Cochabambaman ripuni. Jaqaypiqa achka ruwana kasqa. Achka lechera wakas karqa, uk 50 jina, waka uñas qhawana, waka ch’awana kachkallantaq. Valdepi ch’awana kaq, ‘mana chay valdepi ch’away atinki’ nispa laq’aq quwaq kanchik, ‘chay makiykiwan mana allinta ch’away atinki, ch’away aqnata’, nispa qhapariykuwan”.
“Bodegapi may chhika papata qhawachiwaq kanku”
“Sacabambaman apawarqanku, chaypi papaqa bodega junt’a karqa ¡tatituy chaychhika papari!, chayta qhawachiwaq kanku, papa chawpiman chukuykuchiytawan. Yarqhaymanta, ch’akiymanta wañusaniña. Patrona chayamun, ‘maytaq allintachu qhawasanki ichamá puñurichkawanki’, nispa chukchaymanta aysawaq. Qullqitaqa paykunaqa maki junt’ata jap’irichkanku. Mana qurisunkichu á, ¡imatá qhawawankiri!, niwanchik. Jina kakuni”.
“Patronaqa mana mikhunataqa quwaqchu kanchik”
“Chaymantaqa Pawkarpataman (Quillacollo) rini, chaypi haciendanku karqa. Wakas tiyallarqataq, ch’awaq kani. Alfaman, ovejaman kachawaq kanku, ni mikhusqa ni ima. Tiyarqa uk ovejerita, sipitasña paywan mankitapi mikhunitata monte ukhitupi wayk’ukamuq kayku, ch’arki aychitata, recadota apariykukuspa. Patronaqa mana mikhunataqa quwaqchu kanchik”.
“Reforma Agraria chayamusqa, patrones waqarikunku”
“Jinapiqa, patronkunaqa waqayta qallarinku. Nuqataq ‘Imamantataq waqasankumanri, imataq tiyanmanri’, niq kani. ‘Imata qhawachkawayku, usqayta wayk’uychik’, nispa patronesqa may chhika qullqita yuparichkanku, ¡uh, qullqitamin may chhikasta jap’ik kanku! waqarispa yuparichkanku. Watiqman ¡Imatá qhawamuwanki imilla india!, nispa ukta uchu bolawan correykamuytawan, ¡q’aq! quwan sikuta pasachiwan, q’ayantinkama pasapusqani. Uk señora yaykumuspa rich’arichichkawasqa, chaypi yuyayniyman churakuni. Llakiyta waqani. Haciendata sirvirqani mikhusqa mana mikhusqa, ni pi nuqamantaqa dakuwankuchu”.
“Patrones ayqinku, nuqata waqasaqta pusakapuwanku”
“Jinapi, chayamunku, ¡sayariy, jaku, automan wasariy! niwanku, ‘maymantaq risunri?’ nini, ‘Chapareman risun’, niwanku. Maychus kanpis Chapareqa, jinapi ripuyku. Waqanki q’asata wasayqapuyku, Qolumiman chayayku, manchisqa llakiyta waqani. Tapurikuni ‘mayman risun?’, Chimoreman, niwanku. Chinkayqapuyku lomasta, wayq’usta. Papayasta bola bolallata rikuni. Jinapi San Antonioman chayayku, chaypi mikhurikuyku, arroz caldito, plátano, papitayuq, aychitayuq. Llakiywan mana mikhunichu, waqarikuni…” CONTINUARÁ…
COM/JR.
Visite nuestra pagina web anterior